Whisky per land

Met de term "Whisky" verbinden veel liefhebbers in eerste instantie Schotland. Niet verwonderlijk, want Scotch Whisky is internationaal de dominante whisky-categorie. Zowel economisch als qua imago is Schotland de grote speler in de wereldwijde whisky-scene. Blended Scotch Whisky, met name het cultmerk Johnnie Walker, is de populairste whisky-soort ter wereld. De Single Malt Whisky van de Schotten wordt beschouwd als de maatstaf voor kwaliteit en stelt de internationale standaard. Niet in de laatste plaats door de waakzame ogen van de Scotch Whisky Association. Deze handelsorganisatie controleert de kwaliteit van de Scotch Whisky-productie en let er nauwlettend op dat de term Scotch Whisky internationaal beschermd wordt. De whisky-wereld is vandaag echter veelzijdiger dan ooit. Overal schieten nieuwe distilleerderijen uit de grond. Sommige landen hebben een eeuwenoude whisky-traditie, andere zijn succesvolle nieuwkomers. Hoe ziet het eruit in de whisky-wereld buiten Schotland? We hebben voor u rondgekeken in de wereld van whisky en de belangrijkste landen verzameld.

De gevestigde whiskylanden:

Naast Schotland is het land met misschien de oudste whiskytraditie ter wereld Ierland. De kunst van het distilleren verspreidde zich vermoedelijk in de vijfde eeuw vanuit Ierland over Europa. De Ierse Whiskey staat zijn Schotse buren qua traditie dan ook in niets na. Het tragische whiskeyverhaal van het land heeft echter geleid tot aanzienlijk minder diversiteit in het Ierse whiskeylandschap dan dat van Scotch Whisky. Aan de twee naties danken we vandaag de verschillende schrijfwijzen van whisky en whiskey. Het woord is oorspronkelijk afgeleid van het Gaelic "Uisge Beatha", "water van het leven". Halverwege de 19e eeuw kozen de Ieren voor de schrijfwijze "Whiskey". Vermoedelijk wilde men zich zo onderscheiden van de opkomende blended whisky van de Schotten. De Single Malt en Single Pot Still Whiskey was volgens Ierse opvatting de enige echte whiskey. Tot op heden is de Single Pot Still Whiskey een type whiskey dat je alleen in Ierland vindt. Een goed voorbeeld van de lichte, driemaal gedistilleerde Single Pot Still Whiskey is Redbreast. Onze geheime tip in Ierland zijn de innovatieve en betaalbare whiskeys van West Cork. Als klassieke Ierse blends genieten Jameson en Kilbeggan internationale populariteit. Wie meer krachtige whiskeys waardeert, moet zeker merken als Tyrconnell en de rokerige Connemara  Single Malt niet missen!

Het derde land met een zeer oude whiskytraditie volgde ook in de schrijfwijze de Ieren. De VS produceren in feite whisky sinds men van een eigen land kan spreken. De Amerikaanse whisky ontwikkelde zich relatief ver weg van de Ierse en Schotse oorsprong. Zo zijn er uit het land met een geheel ander klimaat en nieuwe graansoorten unieke whiskytypes ontstaan. De eerste whisky van de VS was de Rye Whisky, een whisky die voor het grootste deel uit rogge werd gemaakt. Met de geboorte van het land in 1776 en de onafhankelijkheidsverklaring begon ook het succesverhaal van de Bourbon whisky. Bourbon mag alleen in de VS worden geproduceerd, maar het merendeel komt uit de staat Kentucky. Kentucky Straight Bourbon is daarmee het grootste segment van de Bourbon whisky en internationaal enorm populair. De beroemdste Kentucky Straight Bourbon is ongetwijfeld Jim Beam. Ook de neef van Bourbon, de Tennessee Whisky, is regionaal beperkt. Het type whisky dat qua productie bijna identiek is aan Bourbon, mag alleen in de staat Tennessee worden gemaakt. De bekendste daarvan is zonder twijfel Jack Daniel's. Wilt u eens hoogwaardige Bourbon proeven, dan raden wij Four Roses, Koval, Bookers, Blantons of Elijah Craig aan.

De sympathieke buur van de VS, Canada wordt vaak over het hoofd gezien als het gaat om traditionele whisky. Toch is Canadese whisky net zo oud als de bekende Amerikaanse whiskeys. Tot op de dag van vandaag wordt Canadese whisky echter eerder als een geheimtip beschouwd. Het heeft zich nooit met zoveel marketinginspanningen op de internationale markt gepresenteerd als veel andere whiskysoorten. Voor Single Malt-fans heeft Canada tot nu toe echter slechts Glen Breton te bieden. Het merendeel van de Canadese whisky bestaat uit merken zoals Crown Royal of Canadian Club, die bij ons onder de categorie Blended Whisky vallen. Wie houdt van vol-wijzige Rye Whiskeys, moet zeker Lot 40 proberen. 

Als vijfde grote whisky-land met een bijna honderdjarige traditie mag vandaag Japan genoemd worden. Japanse whisky vierde zijn internationale doorbraak pas in het afgelopen decennium. De ontwikkeling van de Japanse whisky-sector is echter al tientallen jaren aan de gang. Wat betreft kwaliteit en internationaal succes is Japan momenteel moeilijk te evenaren. De twee grote Japanse whisky-bedrijven Suntory en Nikka kunnen nauwelijks bijbenen met de productie van hun felbegeerde producten. Het land van de rijzende zon is vandaag de dag een synoniem voor kwaliteit en ambachtelijkheid op het gebied van whisky. De grote vraag heeft zich echter ook laten voelen in de prijsstelling. Daarom hopen whisky-liefhebbers wereldwijd op een spoedige ontspanning van de Japanse whisky-markt.

De "New-Comer"

Voor veel liefhebbers komt het als een verrassing dat India het land is met de grootste whiskyconsumptie ter wereld. Ook op het gebied van whiskyproductie staat India aan de top. Aangezien echter het merendeel van de Indiase whisky in het land blijft, is India nog relatief onbekend. Toch hebben de distilleerderijen Amrut en Paul John zich gevestigd als twee single malt merken die echt een tweede of derde blik waard zijn. Hier ontstaan whiskies van uitstekende kwaliteit en een geweldige prijs-kwaliteitverhouding. 

Ook het "buureiland" Taiwan heeft inmiddels van zich laten horen. Op eigen kracht heeft de King Car Group sinds het einde van het staatsmonopolie op alcohol in 2002 het whiskymerk Kavalan in de whisky-olymp gekatapulteerd. Weinig andere distilleerderijen hebben zoveel onderscheidingen en medailles op internationale whiskywedstrijden weten te verzamelen als Kavalan Single Malts. Wie een fan is van exotische whisky's uit het verre oosten, kan niet om Kavalan heen. 

Een andere shooting star onder de whisky-exoten is Australië, met voorop het eiland Tasmanië. Hier hebben de single malts van Sullivans Cove de aandacht getrokken. Twee keer won het merk de titel "Best Single Malt" bij de World Whiskies Awards in 2014 en 2019 en schreef zo whiskygeschiedenis. Helaas is de Australische whisky momenteel nog vrij sporadisch beschikbaar bij ons. Laten we hopen dat er in de toekomst meer whisky uit Down Under naar ons toe komt!

Met Ierland en Schotland als buren is het eigenlijk verwonderlijk dat er nog niet meer whisky-distilleerderijen in Engeland en Wales zijn. De twee landen hebben inmiddels echter hun huiswerk gedaan en verblijden ons vandaag met eigen whisky's. De Penderyn Distillery uit Wales heeft met haar ongebruikelijke single malts de aandacht getrokken. Ook de Engelse whisky is in opkomst. De jonge Cotswolds Distillery levert niet alleen uitstekende gin, maar ook geweldige Engelse single malt. Ook de English Whisky Company met haar St. Georges Distillery in Norfolk produceert al sinds 2006 uitstekende Engelse single malt. 

En hoe zit het in ons thuisland? Nederland heeft een enorm veelzijdig whiskylandschap. In nauwelijks een ander land zijn er zoveel kleine distilleerderijen als in Nederland. Veel produceren whisky naast hun andere activiteiten, want het vloeibare goud is een grote investering die veel kleine bedrijven niet kunnen dragen. Distilleerderijen met de focus op single malt whisky, die zich al hebben gevestigd, zijn Glen Els uit de Harz en de Beierse Slyrs distilleerderij van de Schliersee. De eerste Nederlandse distilleerderij die op Schotse pot stills destilleert, is de jonge distilleerderij St. Kilian uit het Frankenland. Nederlandse whisky is dus ook uit de kinderschoenen gegroeid en biedt vandaag de dag een grote verscheidenheid aan verschillende stijlen aan. 

Ook bij onze Scandinavische buren gebeurt er veel. Sinds het baanbrekende succes van de Mackmyra Distilleerderij in Zweden schieten talrijke projecten overal in het noorden van Europa als paddenstoelen uit de grond. Zweedse whisky heeft momenteel een flinke opmars en we mogen ook van de High Coast Distilleerderij veel goeds verwachten. Een even sprookjesachtige succesverhaal heeft de Stauning Distilleerderij in Denemarken te vertellen. Bijna in zijn eentje heeft Stauning zo de Deense whisky tot een eigen categorie gemaakt. Hetzelfde geldt voor Teerenpeli, die momenteel de vlag voor de Finse whisky hooghoudt. We kunnen ons in de komende jaren verheugen op een overvloed aan nieuwe en innovatieve whisky's uit Scandinavië! 

In het Westen niets nieuws? Fout! Ook onze westerse buren verrassen met uitstekende Single Malts. De Franse whisky ontwikkelt zich, vooral in Bretagne, tot een serieuze categorie. Vooral de Single Malt Armorik uit de distilleerderij Warenghem biedt fans van Schotse Single Malt bekende aroma's met een Bretons tintje. De subtiel rokerige, zeer fruitige Single Malt overtuigt niet alleen door Schotse productiemethoden, maar ook door een goede prijs-kwaliteitverhouding. Ook de Belgische whisky heeft de experimenteerfase achter zich gelaten. Met Belgian Owl en Gouden Carolus heeft België inmiddels twee goed gevestigde Single Malt merken te bieden. Hetzelfde geldt voor de Nederlandse whisky. Hier heeft de Zuidam Distillery met haar Single Malt merk Millstone eveneens een uitstekende whisky naar Schots voorbeeld geproduceerd uit Nederlandse gerst, die al beschikbaar is met leeftijdsaanduidingen van 10 en 12 jaar.

Het zuiden van Europa heeft het moeilijk met een whisky-infrastructuur. Maar ook hier zijn er enkele distilleerderijen die hun land op de whisky-kaart hebben gezet. De Italiaanse whisky bijvoorbeeld, wordt gedragen door Puni, het designwonder uit Zuid-Tirol. Hetzelfde geldt voor de naburige Zwitserse whisky, waar tot nu toe alleen Langatun en Säntis Malt zich hebben kunnen vestigen.

Stijl

Whisky wordt tegenwoordig bijna overal ter wereld geproduceerd en vertoont zich in de meest uiteenlopende vormen. De verscheidenheid aan aroma's is enorm groot, waardoor het nauwelijks mogelijk is om internationale whisky op bepaalde aroma's te beperken. Whisky zelf vertoont door zijn productieproces en rijping in houten vaten echter bepaalde patronen. Afhankelijk van het gebruikte graan domineren verschillende aroma's de frisse distillaat. Maltige aroma's, die doen denken aan toffee, noten of gebak, komen bijvoorbeeld voor bij whisky's op basis van gemoute gerst. In de meeste gevallen hebben we het dan over Single Malt. Whiskeys op maïs-basis, zoals de Amerikaanse Bourbon, brengen daarentegen meer zoetheid en romigheid in het distillaat mee. Rye whiskeys met een hoog roggepercentage smaken pittiger en tonen vaak aroma's van kruidnagel en kaneel.

Bij de vergisting van de mash ontstaan vaak zoete of florale aroma's, die vaak neigen naar fruitige tonen zoals appels of sinaasappelschillen. Het dominante deel van de aroma's in whisky zijn echter de houten vaten waarin de whisky rijpt. Afhankelijk van het type vat ontwikkelen zich verschillende aroma's in de whisky. Het merendeel van de internationale whisky rijpt in Amerikaanse witte eik. Houtachtige aroma's zoals eik, geroosterde tonen en vanille zijn hier dominant. Bij whisky's uit sherry-, port- en wijnvaten worden meestal gedroogd fruit en bessenaroma's aan de compositie toegevoegd.

Productie

Vanwege de verschillende historische ontwikkelingen, klimatologische omstandigheden en culturele eigenheden van elk land, zijn er verschillende whisky-stijlen ontstaan. Whisky of whiskey is per definitie een graan-distillaat dat in een houten vat wordt opgeslagen. De rijping in het houten vat vormt doorgaans het grootste deel van de aroma's die later in de whisky terug te vinden zijn. In landen met een eeuwenoude whisky-traditie zijn nog steeds de traditionele graansoorten dominant in de whiskyproductie. Zo wordt in Schotland en Ierland voornamelijk met gerst gewerkt. In de VS daarentegen heeft maïs zich als lokaal graan gevestigd en ook de uit Europa geïmporteerde rogge is als basis populair. De eigenschappen van het teeltproces zijn tegenwoordig minder bepalend voor het gebruik in de productie dan vroeger. Uiteindelijk is het tegenwoordig eenvoudig om grote hoeveelheden graan te importeren. Zo kunnen bijvoorbeeld ook landen die afhankelijk zijn van import nu Single Malt Whisky produceren. Een belangrijk voorbeeld hiervan is Japan. 

Bij de distillatiemethode zijn er min of meer twee kampen ontstaan. We onderscheiden grofweg tussen de batchmethode en de continue distillatie. De batchmethode is de oudste distillatiemethode en werd in Ierland en Schotland geïntroduceerd. Hier wordt de single malt whisky en de single pot still whiskey in koperen pot stills gedistilleerd. Deze variant van distillatie vereist veel tijd en technische knowhow. Het produceert echter de hoogwaardigste en meest complexe rauwe brandewijn. Daarom hebben de meeste landen ter wereld die single malt whisky produceren zich georiënteerd op het Schotse voorbeeld van dubbele pot still distillatie. De continue distillatie werd halverwege de 19e eeuw uitgevonden en voor het eerst toegepast in de Schotse whisky-industrie. De snel en goedkoop te produceren grain whisky stelde de Schotten in staat om blended Scotch whisky te ontwikkelen. Deze whisky-categorie ontstond uit de mengeling van zware malt whisky, gedistilleerd op pot stills, en lichte grain whisky. Het product van het huwelijk tussen deze twee whisky-types is nog steeds de dominante internationale whisky. Blended Scotch whisky zoals Johnnie Walker en blended Irish whiskey zoals Jameson hebben whisky internationaal salonfähig gemaakt. Ook in de VS heeft continue distillatie zich bewezen voor de productie van bourbon en rye whiskey. Hetzelfde geldt voor Canada. 

Is whiskey uit de VS en Canada daarom slechtere whiskey? Nee, zo eenvoudig kan je het niet maken. Want vooral in de VS heeft zich een andere benadering van whiskeyproductie doorgezet. De Amerikaanse whiskey heeft een aantal eigenschappen die hem uniek maken. Ook de Canadese whisky wordt tot nu toe massaal onderschat. Het belangrijkste verschil tussen de VS en de meeste andere whisky-producerende landen is het gebruik van nieuwe eiken vaten. Vooral bij Bourbon Whiskey hebben we te maken met een totaal andere soort whiskey dan bijvoorbeeld bij Single Malt Scotch. Zonder de Bourbon-industrie in de VS zou er waarschijnlijk helemaal geen wereld-whisky zijn. Want het leeuwendeel van de huidige internationale whisky rijpt in voormalige Bourbonvaten uit de VS. De gebruikte vaten geven de distilleerderijen de mogelijkheid om de whisky jarenlang te laten rijpen. Het vatkarakter neemt zo niet te snel de overhand. Een andere mogelijkheid is om de whisky daarna in andere exotische vaten na te rijpen. Dit proces noemt men Finishing. Vooral in Schotland is dit een populaire methode om nieuwe whisky-creaties te ontwikkelen. Maar ook de Duitse whisky werkt graag met verschillende vatsoorten zoals sherry-, port-, rode wijn- en rumvaten. Zoals altijd geldt: Proeven gaat boven studeren!

Geschiedenis

Tot aan het huidige rijke aanbod van internationale whisky heeft het water des levens een lange weg afgelegd. De geschiedenis van whisky gaat terug naar een tijd waarin schriftelijke verslagen niet gebruikelijk waren. Des te meer sagen en legendes omringen onze favoriete drank. Of het, zoals de Ieren vertellen, werkelijk de nationale heilige St. Patrick was die de distillatie naar Ierland bracht, mag tegenwoordig betwijfeld worden. Wetenschappers zijn het er echter over eens dat vermoedelijk in de 4e of 5e eeuw de kunst van distillatie vanuit het Arabische gebied naar Ierland kwam. Veel eeuwen bleef de technologie waarschijnlijk in de kloosters, de centra van kennis in die tijd. Daar distilleerden monniken vermoedelijk uit wijn, later uit bier, een destillaat dat ze "Aqua Vitae" noemden. Het "water des levens". Het Uisge Beatha, zoals het in de Gaelic volksmond werd genoemd, werd aanvankelijk voor medische toepassingen gebruikt. Uit het woord "Uisge" ontwikkelde zich later het Engelse woord "Whisky". De eerste schriftelijke vermelding van de productie van dit levenswater vindt men in het "Red Book of the Diocese of Ossory" in de 13e eeuw in Ierland. In 1494 vinden we in Schotland in een belastingdocument het eerste bewijs voor een uitgebreide productie in opdracht van koning James IV. Het destillaat waar hier sprake van is, had echter weinig gemeen met de whisky zoals we die vandaag kennen en liefhebben. Want wanneer precies de praktijk van vatrijping zich ontwikkelde, is tot op heden niet definitief vastgesteld. Vaten werden zeker lang voor de eerste wetgeving als opslag- en transportmiddel gebruikt. In 1661 probeert koning Charles II van Engeland de distillatie in Ierland te belasten. Hij belast vooral gemoute gerst om zo ook de uitgebreide Ierse zwarte markt te treffen. De slimme Ieren omzeilden de belasting door voortaan gemoute met ongemoute gerst te mengen. De Single Pot Still Whiskey was geboren, een whiskey-soort die tot op heden alleen in Ierland bestaat. 

Met de vestiging van Amerika brachten Britse, Schotse en Ierse kolonisten de kennis van whiskyproductie uit hun thuisland mee. Vanaf het begin was de productie van gedistilleerde dranken een onderdeel van de Amerikaanse cultuur, aanvankelijk rum, later whiskey op basis van rogge. Ook het gebruik van het inheemse graan maïs vond steeds meer zijn weg in de Amerikaanse whiskeyproductie. In de VS waren het voornamelijk de graanmolens die een distilleerderij hadden. Zo produceerde ook George Washington whiskey voordat hij de eerste president van de Verenigde Staten werd. Vooral in de latere staat Kentucky ontwikkelden zich een groot aantal graanmolens. De kolonisten daar kregen land met als voorwaarde maïs te verbouwen. De Amerikaanse whiskey werd vernoemd naar Bourbon County, dat toen nog deel uitmaakte van Virginia. De naam is afgeleid van de Franse Bourbon-dynastie.

Tot halverwege de 19e eeuw kon alcohol alleen op de traditionele batchmethode worden geproduceerd. Pot Stills waren de heersende distillatiemethode. 60% van de wereldwijde whiskeyproductie vond plaats in Ierland. Met de uitvinding van de Coffey Still bracht in 1830 een Ier een nieuwe vorm van distillatie in het spel. Aeneas Coffey ontwikkelde de door Robert Stein uitgevonden Column Still verder tot de "Coffey Still", een continue distillatie. De Ieren wezen echter de moderne distillatiemethode strikt af. Ze waren overtuigd van de kwaliteit van Pot Still whiskey en beschouwden het product uit de Coffey Still als inferieur. Een fatale fout, zoals de tijd zou leren. Coffey bracht zijn uitvinding naar Schotland, waar zich al snel een bloeiende industrie van goedkope spirits ontwikkelde. Na enkele decennia werd deze nieuwe technologie gebruikt voor de productie van goedkope gin en grain whisky. Vindingrijke Schotse handelaren zoals John Walker, George Ballantine, John Dewar en de Chivas Brothers mengden de nieuwe lichte grain whisky met de zware kruidige malt whisky en creëerden zo de Blended Scotch Whisky. De nieuw ontstane betaalbare whiskymerken Johnnie Walker, Ballantines en Chivas Regal gingen over de hele wereld. De Scotch Whisky begon aan zijn triomftocht. Met de opkomst van Scotch whisky begon het verval van Irish whiskey. De toch al zwakke Ierse whiskey-industrie werd aan het begin van de 20e eeuw definitief neergehaald door wereldoorlogen, de Ierse onafhankelijkheidsoorlog en de Amerikaanse drooglegging. Het ooit zo grote Ierse whiskey-imperium was tegen halverwege de 20e eeuw verworden tot een marginale whiskeycategorie. Ook in Amerika werd de bloeiende whiskey-industrie hard getroffen door drooglegging. Canadese en Schotse whisky vonden op grote schaal illegaal hun weg over grenzen heen. De tijd van smokkelaars en bootleggers was aangebroken. Aan het andere eind van de wereld stond ook een maatschappelijk keerpunt voor deur: Japan opende zich voor het westen. De eerste whisky-destilleerderij Yamazaki opende in 1923 haar deuren. 

Tot in de jaren '70 domineerde de goedkope blended whisky de wereldmarkten. In 1964 introduceerde de Schotse Speyside distilleerderij Glenfiddich een ongeblende malt whisky op de markt. Velen lachten erom, maar Glenfiddich zette toen een trend in gang die vandaag de dag heeft geleid tot een ware whisky-boom. De single malt vierde zijn terugkeer op het internationale toneel. De euforie zou echter niet lang aanhouden. Een economische crisis in het begin van de jaren '80 leidde tot inflatie en massale overproductie van Scotch whisky. Als gevolg hiervan moesten veel whisky-distilleerderijen in Schotland sluiten. In de jaren '90 herstelde de whisky-industrie langzaam. Tegen het einde van de jaren '90 begonnen veel landen ter wereld interesse te ontwikkelen voor hun eigen whiskyproductie. In Australië, voornamelijk Tasmanië, schoten de eerste whisky-distilleerderijen als paddenstoelen uit de grond. Sullivans Cove zou later als enige single malt erin slagen om bij de World Whiskies Award tweemaal tot beste single malt ter wereld te worden uitgeroepen. In Frankrijk zag in 1998 de eerste "Whisky Breton" (Bretonse whisky) het levenslicht. De Warenghem distilleerderij dient met haar single malt Armorik tot op heden als voorbeeld voor Europese single malt. Japan had al vele decennia ervaring opgedaan en had inmiddels een eigen whisky-infrastructuur ontwikkeld. Dat hier op het juiste paard was gewed, bleek in 2001. Een 10-jarige Yoichi werd verrassend uitgeroepen tot beste whisky in een blindproeverij van het gerenommeerde Whisky Magazine. Het succesverhaal van Japanse whisky was nu niet meer te stoppen. In 2014 benoemde whiskypaus Jim Murray de Yamazaki Sherry Single Cask 2013 tot beste whisky ter wereld. De ritterschlag voor Japanse whisky was perfect. 

De millenniumwisseling mag vandaag de dag worden beschouwd als een mijlpaal in de whiskygeschiedenis. In de daaropvolgende 15 jaar zouden zich in tal van landen whisky-distilleerderijen ontwikkelen die het tot op heden tot wereldniveau hebben geschopt. De in 1982 begonnen Indiase distilleerderij Amrut Distillery bracht in 2004 haar eerste single malt uit. Tijdens blinde proeverijen in Schotland verrasten de Indiërs de whiskyfans en vakpers. In Zweden besloten een groep vrienden in 1999 Zweedse whisky te produceren. De Mackmyra Distillery gaf het startschot voor de trend van Scandinavische whisky. Kavalan, een van de meest gerenommeerde whisky-distilleerderijen ter wereld, werd in 2005 opgericht in Taiwan. Weinig distilleerderijen hebben meer medailles en onderscheidingen weten te behalen dan Kavalan. In 2006 begint ook in Duitsland met de bouw van de Slyrs distilleerderij een serieuze whiskyproductie. Met Glen Els volgt in 2002 nog een uitstekende distilleerderij. In 2016 wordt het eerste vat uit Schotse pot stills op Duitse bodem gevuld bij de St. Kilian Distillery. We leven vandaag werkelijk in een gouden tijdperk van internationale whisky. Laten we ons verheugen op de komende jaren en vele andere spannende whisky-releases. Of het nu van de andere kant van de wereld komt of uit de directe buurt: wereld-whisky is helemaal in!